Archief

Ruimte, tijd en de geschiedenis van het heelal
9 december 2018
-door: Jan Pieter van der Schaars

Einstein ontdekte 100 jaar geleden dat ruimte en tijd dynamische objecten zijn, waarmee het ontstaan en de evolutie van het heelal als geheel onderdeel werd van de natuurkunde. Dankzij steeds nauwkeuriger kosmologische observaties weten we inmiddels dat de begincondities van ons heelal bijzonder en zelfs merkwaardig zijn. Deze begincondities lijken verklaard te kunnen worden door aan te nemen dan het zeer prille heelal een extreme groeispurt heeft gekend, ook wel kosmologische inflatie genoemd. Deze fase van kosmologische inflatie heeft sporen achtergelaten in de waargenomen nagloed van de oerknal, waarvan de ontcijfering recent een nieuwe mijlpaal bereikte.

Wat hebben we geleerd over ons heelal, en hoe weten we dat? Wat is gekromde ruimte en tijd eigenlijk? Wat is er zo bijzonder aan een heelal waarin de som van de hoeken in een driehoek precies 180 graden is? Hoe verklaart kosmologische inflatie de bijzondere eigenschappen van het heelal? Aan het eind van de lezing zal duidelijk zijn dat onze kennis over het heelal, dankzij een vruchtbare symbiose tussen theorie en observatie, in de laatste decennia een indrukwekkende sprong voorwaarts heeft gemaakt.

Trillingen in het noorden: de oorzaak van bodemdaling en aardbevingen in Groningen
11 november 2018
-door: Chris Spiers

Het Groningen gasveld is een van de grootste onshore gasvelden dat ooit gevonden is op Aarde. Het reservoir is een gashoudende laag zandsteen met een oppervlakte van 30 km x 30 km en een dikte van 100 – 200 m, gelegen op een diepte van ca. 3 km.  Gasproductie begon in 1963, wat in eerste instantie weinig merkbare gevolgen had aan het aardoppervlak. Echter, in de laatste decennia is er significante bodemdaling gemeten, terwijl de hoeveelheid en grootte van aardbevingen zijn toegenomen. Dit heeft geleid tot schade aan gebouwen en bezorgdheid bij de lokale bevolking en binnen de politiek. Hierdoor is er een dringende behoefte ontstaan om te begrijpen hoe het reservoir systeem werkt.

Waarom? Omdat er op dit moment onvoldoende wetenschappelijke kennis bestaat om in te kunnen schatten hoelang en met wat voor grootte aardbevingen zullen doorgaan als gasproductie wordt doorgezet, gereduceerd, of zelfs wordt stopgezet. Sinds 2015 is mijn team op de Universiteit Utrecht betrokken bij een uniek programma, gesponsord door de NAM, dat fundamenteel onderzoek doet naar de fysische en chemische processen die het gedrag van de Groningen reservoir zandsteen, en die van de doorsnijdende breuken controleren tijdens gas extractie. In deze presentatie bespreek ik de uitdagingen die worden aangepakt, hoe we dit doen, en welke inzichten hiermee worden verkregen. Ik zal ingaan op de resultaten van veld- en petrografische studies, maar bovenal die van state-of-the-art experimenten, uitgevoerd in laboratoria van Utrecht tot aan China en Japan.

‘Global Warming’: Het verhaal van de gletsjers
18 februari 2018
-door: Johannes Oerlemans

Gletsjers vormen een indrukwekkend onderdeel van het berglandschap, omdat ze groot zijn en toch voortdurend veranderen. Het kleiner worden van gletsjers wordt vaak genoemd als een bewijs voor de opwarming van de aarde. Gegevens over de lengte van gletsjers gaan ver terug in de tijd, en bevatten informatie over het klimaat sinds de middeleeuwen. Na een inleiding over hoe een gletsjer eigenlijk werkt, worden deze gegevens eens kritisch bekeken. Is het wel zo dat gletsjers zich overal terugtrekken? Wanneer is dit proces begonnen? Hoeveel heeft het smelten van gletsjers bijgedragen aan de zeespiegelrijzing van de afgelopen eeuwen? En hoe gaat het verder?

Tot slot komt de vraag aan bod of, in een warmer wordend klimaat, de terugtrekking van gletsjers afgeremd kan worden. “Glacier engineering” is een term die steeds vaker valt, en het lijkt mogelijk te zijn om, tegen hoge kosten, het gedrag van individuele gletsjers te beïnvloeden.

LET OP: Deze lezing stond eerder aangekondigd voor 11 februari, maar is verplaatst naar 18 februari.
 

 

Kunnen we de woestijn tegenhouden? Erosie, landdegradatie en landschapsontwikkeling in droge landschappen
14 januari 2018
-door: Erik Cammeraat

Erosie is een proces dat we in veel landschappen tegenkomen. Dit kan zowel natuurlijke erosie zijn als door de mens veroorzaakte erosie. Aan de hand van een aantal voorbeelden uit drogere mediterrane ecosystemen (Zuid Spanje, Zuid Afrika) zal ik ingaan op de verschillende factoren die daarbij een rol spelen in zowel natuurlijke, als gecultiveerde landschappen. Naast de mens speelt ook  vegetatie een belangrijke rol bij de uitbreiding degradatie processen, door verdwijnen van vegetatie of successie door invasieve soorten, of door aanplant.

In Zuid-Spanje is landdegradatie een belangrijke factor in de geomorfologische ontwikkeling van het landschap, wat zich uit in de uitbreiding van gebieden met geul- en rilerosie en bodemverlies.  Oorzaken zijn te vinden in klimaatverandering, landbouwtechnieken, landverlating, verzilting, verdroging en overexploitatie van grondwater. Ook in Zuid-Afrika spelen diezelfde processen een rol en worden degradatie processen versneld door menselijke processen en ook invasie van exotische plantensoorten.  In hoeverre kunnen we voorkomen dat deze gebieden zich verder uitbreiden en wat voor strategieën kunnen we hiervoor toepassen?
 

 

Plaattektoniek en Mickey Mouse: de bewegingen van de Aarde en de geologie van Marokko
10 december 2017
-door: Giovanni Bertotti

Als er ergens in de wereld een aardbeving plaatsvindt, gaat het in de media over plaattektoniek. Het standaardverhaal is dat de korst gevormd wordt in mid-oceanische ruggen. Dan volgt zijwaarts transport en subductie, waarna de gesmolten korst bij een mid-oceanische rug weer omhoog komt. Er wordt niets geboren, er sterft niets af, niets verandert, zoals ook Mickey Mouse sinds zijn creatie in 1928 niet meer veranderd is. De aarde is echter veel dynamischer dan uit deze weergave blijkt. De Oost-Afrikaanse Rift, de Alpen en Marokko laten bijvoorbeeld zie dat grootschalige structuren worden gevormd en weer verdwijnen, en dat er veel meer gebeurt in de aarde dan wordt voorspeld door de Mickey Mouse-theorie van plaattektoniek.